# Cmentarze, które opowiadają dzieje Poznania

Dzień przed 1 listopada - uroczystością Wszystkich Świętych, kiedy odwiedzamy groby naszych bliskich, przybliżamy kolejne nekropolie, które znajdują się pod opieką Zarządu Zieleni Miejskiej.
Na południowych stokach Cytadeli, wzdłuż Alei Armii Poznań, znajduje się sześć cmentarzy - zarówno wojskowych, jak i cywilnych.

To właśnie tutaj znajduje się jedyny w Poznaniu cmentarz wojenny, mimo że kwatery żołnierzy radzieckich i niemieckich znajdują się także na cmentarzach na Miłostowie i Głuszynie.

Na czterech cmentarzach wojskowych - garnizonowym, brytyjskim, bohaterów radzieckich, bohaterów polskich oraz dawnym cmentarzu garnizonowym - spoczywają żołnierze polegli podczas wojen światowych i zmarli w niewoli, uczestnicy Powstania Styczniowego i Powstania Wielkopolskiego, a także poznaniacy polegli w walkach o zdobycie Cytadeli w 1945 roku oraz ofiary Czerwca 1956 roku.

Dwa cmentarze cywilne to pozostałości założonego w połowie XIX wieku cmentarza parafii św. Wojciecha oraz otwartego w latach 1919-1940 cmentarza prawosławnego. Łącznie w nekropolii na Cytadeli pochowanych jest około 7,2 tysiąca osób.

#### Cmentarz Bohaterów Polskich

Powstał w 1945 roku. Jest miejscem spoczynku mieszkańców Poznania poległych w walkach o zdobycie Cytadeli. Od 1989 roku upamiętnia również ofiary walk o niepodległość w latach 1939-1956.

Cmentarz tworzą trzy tarasy, nad którymi góruje pomnik autorstwa Ryszarda Skupina z 1967 roku - pierwotnie poświęcony członkom Polskiej Partii Robotniczej poległym w czasie okupacji.

Na górnym tarasie znajduje się zespół mogił trzynastu ofiar Poznańskiego Czerwca 1956. Pomiędzy nimi usytuowano sześć grobów masowych. W czterech pochowano szczątki 76 osób rozstrzelanych w Forcie V. Pod piątą płytą spoczywają prochy więźniów straconych i spalonych przez Niemców w krematorium oraz spalarni śmieci, a szósta mogiła kryje 14 osób zamordowanych w latach 1939-1940 na cmentarzu w Golęcinie.

Środkowy taras kryje 82 groby mieszkańców Poznania. W walkach o Cytadelę w lutym 1945 roku wzięło udział ponad tysiąc poznaniaków, zmobilizowanych w ostatniej chwili przed szturmem. Szacuje się, że około stu z nich poległo.
Poznaniacy pełnili głównie funkcje łączników między oddziałami, a także wykonywali zadania inżynieryjno-saperskie, transportowe i ewakuacyjne. Po wyposażeniu w broń dołączali również do oddziałów szturmujących Cytadelę. "Cytadelowcy", działając pod nieustannym ostrzałem, zbudowali przejście przez fosy, co umożliwiło przerzucenie do wnętrza fortu ciężkiej broni i żołnierzy. Ku czci poległych w dolnej części kwatery ustawiono granitowy obelisk z metalową tablicą.

Na dolnym tarasie, w kwaterze pierwszej, znajdują się mogiły zbiorowe i symboliczne.
Po obu jej stronach umieszczono płyty kryjące prochy więźniów obozu w Żabikowie, spalonych żywcem przez Niemców w styczniu 1945 roku. Napisy odwołują się do miejsc kaźni Polaków - obozu w Żabikowie, Domu Żołnierza, więzienia przy ul. Młyńskiej, Fortu VII oraz lasów rożnowskich i palędzkich. Pośrodku kwatery znajdują się dwie granitowe stele.

Spośród poległych pochowanych w zbiorowej mogile osiemnaście ofiar to lotnicy, jedenastu - żołnierze armii, natomiast tożsamość pozostałych dwunastu pozostaje nieznana. Prawdopodobnie część z nich również służyła w Lotnictwie Wojskowym. Siedemnastu spośród lotników należało do personelu Bazy Lotniczej nr 3, utworzonej z trzonu 3. Pułku Lotniczego po odejściu eskadr na lotniska polowe w czasie mobilizacji.

W grobach masowych spoczywają także ofiary terroru stalinowskiego z lat powojennych - pomordowani przy ulicach Niegolewskich, Kochanowskiego, 27 Grudnia, Młyńskiej i Szylinga.

Znajduje się tu również symboliczna mogiła harcerzy Zbigniewa Kosmowskiego i Bogdana Dybizbańskiego oraz grób członków komórki Związku Odwetu Armii Krajowej, straconych 8 stycznia 1943 roku w Forcie VII. Wzniesiono także pomnik poświęcony członkom Związku Walki Młodych, poległym w latach 1945-1948.

#### Cmentarz Wojenny Wspólnoty Brytyjskiej

Cmentarz założono w 1925 roku na fragmencie dawnego cmentarza garnizonowego (tzw. starogarnizonowego).
Po zakończeniu I wojny światowej groby brytyjskich żołnierzy odnaleziono w 28 miejscach w Polsce, dlatego postanowiono przenieść je do Poznania. Był to jedyny obiekt utworzony przez Komisję Grobów Wojennych Imperium Brytyjskiego (dziś: Commonwealth War Graves Commission) na terenie Polski przed 1939 rokiem.

Centralne miejsce zajmuje Krzyż Ofiarności. Górna część cmentarza obejmuje głównie groby z I wojny światowej, dolna - wyłącznie groby z II wojny światowej. Teren jest obsiany trawą, a przed wapiennymi stelami posadzono kwiaty i rośliny ozdobne, zgodnie ze standardami CWGC.

Na cmentarzu pochowano lub symbolicznie upamiętniono 476 żołnierzy, w tym 48 uczestników słynnej "Wielkiej Ucieczki" ze Stalagu Luft III - spośród 50 zamordowanych przez Niemców po ujęciu.

Znajduje się tu również tzw. Poznan Memorial, upamiętniający pięciu żołnierzy Royal Naval Air Service z "Russian Armoured Cars", poległych w 1917 roku pod Brzeżanami (obecnie Ukraina). Pomnik ten stoi przy północnym skraju cmentarza i w ewidencji CWGC figuruje jako osobny obiekt.

Na cmentarzu spoczywa także 16 polskich żołnierzy walczących w armii brytyjskiej podczas II wojny światowej, w tym 13 lotników.

#### Cmentarz Bohaterów Radzieckich

Założony w 1945 roku cmentarz jest miejscem spoczynku żołnierzy radzieckich poległych w walkach o Poznań, początkowo pogrzebanych w różnych częściach miasta. Zajmuje obszar dawnego cmentarza garnizonowego i podzielony jest na osiem kwater, pomiędzy którymi znajduje się główne wejście na Cytadelę od strony południowej.

Spoczywają tu szeregowi żołnierze i oficerowie Armii Czerwonej polegli podczas walk o Poznań w 1945 roku. W ramach powojennej akcji komasacji ich szczątki przenoszono na stok Cytadeli oraz do wydzielonej kwatery na Miłostowie.

Zachowały się również mogiły z dawnego cmentarza starogarnizonowego, m.in. pomnik upamiętniający jeńców rosyjskich z czasów I wojny światowej oraz obelisk nad grobem żołnierzy francuskich zmarłych w pruskiej niewoli w XIX wieku.

Dzięki pracom porządkowym i renowacyjnym prowadzonym na mocy umów międzypaństwowych cmentarz utrzymany jest w dobrym stanie.
Dawna nazwa - Cmentarz Bohaterów Radzieckich - jest dziś kontestowana; używa się również określeń Cmentarz Wojenny Armii Czerwonej lub Cmentarz Żołnierzy Radzieckich.

Cmentarz zajmuje powierzchnię 1,78 ha. W ośmiu kwaterach znajduje się 464 mogił, w których pochowano 3 678 osób.

#### Prawosławny Cmentarz Garnizonowy

Cmentarz powstał około 1924 roku, krótko po erygowaniu prawosławnej parafii garnizonowej pw. św. Mikołaja. Założono go w miejscu, gdzie w 1864 roku pochowano jeńców duńskich wojny o Szlezwik, zmarłych w poznańskich lazaretach (częściowo zachował się jeden grób z tego okresu).

Podczas zdobywania Cytadeli w 1945 roku cmentarz został mocno zniszczony. Jeden z zachowanych nagrobków należy do gen. por. Izmaiła Władymirowicza Korostowca - senatora i gubernatora Estlandii.
Część nagrobków udało się zrekonstruować po II wojnie światowej.

W 69 mogiłach spoczywa 74 osoby.

#### Cmentarz Staroparafialny św. Wojciecha

To zabytkowa, dziś już nieczynna nekropolia, założona na początku lat 30. XIX wieku. Jej powstanie zbiegło się z budową pruskich fortyfikacji na miejscu dawnych wsi na stoku Wzgórza Winiarskiego.
Obok Cmentarza Zasłużonych Wielkopolan jest jednym z najstarszych istniejących w Poznaniu cmentarzy.

Rozplanowany w układzie tarasowym, cmentarz ma duże walory krajobrazowe i estetyczne - tworzy swoistą "zieloną świątynię śmierci". Pochowano tu znamienitych Wielkopolan, orędowników pracy organicznej - przedstawicieli elity umysłowej, artystycznej oraz pionierów handlu i przemysłu.
Wiele grobów nie przetrwało walk o Cytadelę w 1945 roku.
W 2019 roku Zarząd Zieleni Miejskiej, przy udziale strony społecznej i pod nadzorem Miejskiego Konserwatora Zabytków, rozpoczął działania zabezpieczające i ratujące relikty starych, artystycznie wartościowych nagrobków.

Cmentarz zajmuje powierzchnię 1,4 ha. Spoczywa tu 425 osób.

#### Cmentarz Garnizonowy

Cmentarz zajmuje zachodnią część cmentarnego stoku Cytadeli. Podzielono go na dziewięć kwater; najstarsze powstały w okresie kształtowania się granic odradzającego się Państwa Polskiego.
Groby wojenne należą do żołnierzy i oficerów Wojsk Wielkopolskich poległych podczas Powstania Wielkopolskiego (1918-1919) oraz wojny polsko-bolszewickiej (1919-1921).

W okresie międzywojennym wydzielono tu kwaterę lotników związaną z 3 Pułkiem Lotniczym z Ławicy. Obok mogił żołnierzy poległych w walkach powstały groby obsady poznańskiego garnizonu i ich rodzin, zajmujące dolną część stoku.
Wiadomo, że wśród pochowanych znajduje się znaczna liczba polskich grekokatolików.
Przy jednej z alei urządzono wyróżniającą się kwaterę weteranów Powstania Styczniowego (1863-1864), którzy w II RP cieszyli się szczególnymi przywilejami.

Kwatery wojenne i wojskowe zostały poważnie zniszczone podczas szturmu wojsk radzieckich na Cytadelę w lutym 1945 roku. W wyniku tych zniszczeń oraz powojennych, nieprecyzyjnych translokacji grobów, bezpowrotnie utracono informacje o personaliach wielu żołnierzy pochowanych w okresie międzywojennym.

Groby wojenne znajdują się pod opieką Wojewody Wielkopolskiego, natomiast nad grobami weteranów czuwa poznański oddział Instytutu Pamięci Narodowej.

► ZOBACZ TAKŻE: "Poznańskie Powązki"
► CZYTAJ RÓWNIEŻ: Lasek Katyński - miejsce pamięci ofiar zbrodni katyńskiej w Poznaniu